Yöntemimiz

Gösterdiğimiz Kur'an metni, tevatürle nakledildiği şekliyle, tam harekeli ve tek harfi değiştirilmemiş mushaftır. Bu sitedeki geri kalan her şey, yani meal, tefsir ve bir kelimenin anlamı, o metnin insanca bir anlaşılmasıdır ve sahibinin adıyla gösterilir.

Meal bir yorumdur, Kur'an değildir

Hiçbir meal Kur'an'ı başka bir dile taşıyamaz. Taşıdığı, bir mütercimin onun anlamlarını nasıl anladığıdır: mütercim bir kelimenin taşıdığı anlamlardan birini seçer, ötekileri bırakır ve cümleyi anladığı gibi kurar. Bu yüzden buradaki her meal, mütercimin adını ve yılını taşır; örneğin Abdullah Yusuf Ali (1934). Bir dilde birden fazla meal varsa onları yan yana sunarız ki okuyucu, tek bir ifadenin birden çok şekilde aktarılabildiğini görsün.

Tefsir, müellifinin akla dayalı okumasıdır

Tefsirleri müelliflerinin yazdığı gibi gösteririz: anlamı değiştiren bir kısaltma yoktur, katılmadığımız için çıkarılmış bir şey de yoktur. Bugün sitede 12 tefsir var: al-Tahrir wa al-Tanwir (Ibn Ashur), Tafsir al-Manar (Rashid Rida), Ruh al-Ma'ani (al-Alusi), Lata'if al-Isharat (al-Qushayri), al-Mizan (al-Tabataba'i), Mafatih al-Ghayb (al-Razi), Ta'wilat Ahl al-Sunna (al-Maturidi), al-Kashshaf (al-Zamakhshari), al-Muharrar al-Wajiz (Ibn Atiyya), al-Jami' li-Ahkam al-Quran (al-Qurtubi), Nazm al-Durar (al-Biqa'i) ve Adwa' al-Bayan (al-Shinqiti). Arap diline, belâgate, akla dayalı istidlâle ve makâsıda (İslam'ın yüce amaçları) önem veren eserleri seçtik; aynı ruhla başkalarını da ekleyeceğiz.

Muhakkikin dipnotu müellifin sözü değildir. Kurtubî'nin neşrinde olduğu gibi bir kitapta muhakkikin notları varsa, onları muhakkike ait olarak işaretler ve metinden ayrı tutarız.

Müfessirler bir ayet hakkında bazen çok farklı görüşlere varır. Tefsir sayfalarında aralarında hüküm vermeyiz ve hiçbirini “doğru anlam” diye sunmayız. Görüşlerini tarttığımız yerde bunu, yazdıklarından ayrı ve başlığı açıkça konmuş bir bölümde yaparız.

Kesin olan ve muhtemel olan

Fıkıh usulü âlimleri gibi, bir metnin sübutunu (sabit oluşunu) delâletinden (ne ifade ettiğinden) ayırırız.

Kur'an'ın sübutu kesindir (kat’î). Delâleti ise bazen kesindir, tek bir anlama açıktır; daha çoğunlukla zannîdir, birden fazla anlama açıktır. Müfessirlerin ve fakihlerin ihtilafları buradan doğar; bunlar kimseyi dinin dışına çıkarmayan meşru ihtilaflardır.

Hadislerin çoğu her iki bakımdan da zannîdir. Çoğu âhâd haberdir; isnadı sahih olsa bile Peygamber'e nispeti kesin değildir, delâleti de çoğunlukla birden fazla anlama açıktır. Bu onları küçümsemek değildir: zan, şeriatın ayrıntılarında amel edilen bir şeydir ve sünnet Kur'an'ı açıklar.

Ne var ki önceki âlimler bir rivayetle diğer delillerden kopuk olarak amel etmediler. Makâsıdı başlı başına bir ilim hâline getiren el-Muvâfakât'ın müellifi Mâlikî usulcü Ebû İshak eş-Şâtıbî (ö. h. 790), zannî delili kesin asıllarla bağına göre tartar: “Kesin bir asla dayanıyorsa o da muteberdir; dayanmıyorsa onda tesebbüt gerekir ve kabul edildiğini mutlak olarak söylemek doğru olmaz.” Birinci tür üzerine, der, “âhâd haberlerle amelin çoğu kuruludur; çünkü onlar Kitab'ın açıklamasıdır”; kesin bir asla aykırı olup lehine kesin bir asıl bulunmayan zannî delil ise “tartışmasız reddedilir”. Âlimler amel edilenle edilmeyeni ayırt etmeye de özen gösterdiler: Tirmizî (ö. h. 279) el-Câmi’inde birçok hadisin ardından âlimlerin onunla amel edip etmediğini kaydeder; bunu yapan yalnız o değildir.

Bu araçlarla uğraşanlar azaldıkça rivayetler zaman zaman, bağlamlarından ve ümmetin bütün mezheplerindeki âlimlerin onları ele alış biçiminden koparılarak, harfiyen uygulanacak pratik metinler gibi okunur oldu. Rivayetleri reddetmiyoruz; onları o âlimlerin koyduğu yere koyuyoruz. Bu yüzden bir sonraki bölüm, tefsir kitaplarının naklettiklerinin konumunu açıklar.

Tefsir kitaplarındaki hadisler

Tefsirler pek çok hadis ve rivayet aktarır. Bunlar hakkında kendimiz hüküm vermeyiz; bir muhakkik dipnotta birine hüküm verdiyse, o hükmü muhakkikin hükmü olarak aktarırız. Yine de okuyucunun böyle bir rivayetin hangi konumda olduğunu bilmesi gerekir.

Mütevatir haber, ilk halkadan sonuncusuna kadar her tabakada, yalan üzerinde birleşmeleri âdeten imkânsız olacak kadar çok kişinin naklettiği haberdir. Nakilleri aynı lafızda birleşiyorsa lafzî mütevatirdir; lafızlar ve olaylar farklı, anlam ise tek ise manevî mütevatirdir. Birinci türü çok nadirdir.

Kitabı kendisinden sonra hadis ilimlerinin temeli olan İbnü's-Salâh (h. 577–643), böyle bir haberin “onların rivayetlerinde neredeyse bulunmadığını”, “rivayet edilen hadisler arasından bir örneğini getirmesi istenen kişinin aramaktan yorulacağını” yazmış ve tek bir örnek vermiştir: “Kim bilerek benim adıma yalan söylerse, ateşteki yerine hazırlansın.” Sahîh ve es-Sikât'ın musannifi hadis hâfızı Büstlü İbn Hibbân (ö. h. 354) daha da ileri gitmiştir. Sahîh'inin mukaddimesinde şöyle yazar: “Haberlere gelince, hepsi âhâd haberlerdir; çünkü Peygamber'den, iki adil râvinin, her birinin iki adil râviden, onların da her birinin ikiden naklederek Allah Resûlü'ne ulaştığı bir haber yoktur.”

Buhârî şerhi Fethu'l-Bârî'nin müellifi ve çağının önde gelen hadis âlimi İbn Hacer el-Askalânî (h. 773–852) ikisine de karşı çıkmıştır: nadirlik iddiasını reddetmiş, mütevatir haberlerin meşhur kitaplarda bol olduğunu savunmuş; bununla birlikte “sahih görüşe göre bir sayı belirlemenin anlamı yoktur” demiştir. Usulcülerin çoğuna göre âhâd haber kesinlik değil zan ifade eder.

Hadislerin çoğu da kelimesi kelimesine değil, mana ile rivayet edilmiştir. Tâbiînin büyüklerinden Basra fakihi Muhammed b. Sîrîn (h. 33–110) şöyle demiştir: “Bir hadisi on kişiden işitirdim; lafız farklı, anlam tek.” Tirmizî (ö. h. 279), isnad ve anlam korunduğu sürece lafzın değişmesini âlimler arasında kabul gören bir şey saymıştır. Elimizdeki kelimeler çoğu zaman Peygamber'in değil, râvinin kelimeleridir.

Sahâbeden aktarılanlar arasında onların kendi görüş ve içtihatları da vardır. el-Muhallâ ile el-İhkâm fî Usûli'l-Ahkâm'ın müellifi, fakih ve usulcü, Endülüs'ün en geniş okunan âlimlerinden Endülüslü İbn Hazm (h. 384–456), bu konudaki sözlerini bir araya getirmiştir; bunlardan biri, bir hadise yaptığı bir ilave için “Bu Allah Resûlü'nden mi?” diye sorulduğunda Ebû Hüreyre'nin şu cevabıdır: “Hayır, bu Ebû Hüreyre'nin kesesindendir.” İbn Hazm onların “bu görüşten teberri ettiklerini ve onu insanları bağlayan bir din saymadıklarını” sonucuna varmıştır.

Tefsir kitaplarında nakledilen her şey Kur'an metninin durduğu yerde durmaz, yakınında bile durmaz.

Neyin teşri olduğu, neyin olmadığı

Peygamber'in her sözü ve her fiili bütün ümmet için teşri değildir. el-Furûk ve ez-Zahîre'nin müellifi Mâlikî fakih ve usulcü Şihâbüddîn el-Karâfî (ö. h. 684) onun tasarruflarını birbirinden ayırmıştır: ganimeti taksim etmek ya da orduları düzenlemek gibi ümmetin başı olarak yaptıklarını, zamanın yöneticisinin izni olmadan kimse yapamaz; kadı olarak yaptıkları ancak bir kadının hükmüyle yapılır; “fetva, tebliğ ve risalet yoluyla” yaptıkları ise “kıyamet gününe kadar bütün insanlar için konmuş bir hükümdür”.

Huccetullâhi'l-Bâliğa'nın müellifi Şah Veliyyullah ed-Dihlevî (ö. h. 1176), Peygamber'in bilgileri arasında “risaletin tebliğinden olmayan” bir kısım saymıştır: tıp bunlardandır, “Peygamber'in ibadet olarak değil âdet olarak yaptıkları” ve “o günün belirli bir maslahatını hedefleyip bütün ümmeti bağlamayanlar” da öyle. et-Tahrîr ve't-Tenvîr ile Makâsıdü'ş-Şerîati'l-İslâmiyye'nin müellifi Muhammed et-Tâhir İbn Âşûr (h. 1296–1393), Peygamber'in hâlleri arasında “irşaddan boş olma” hâlini, yani “insan tabiatıyla ve maddî hayatın ihtiyaçlarıyla hareket etmeye ait olanı” saymış ve “Peygamber'in fiillerinden tabiat gereği olanın, ümmetten aynısını istemeye dayanak olmadığını” savunmuştur.

Hekim ve fıkıh usulü âlimi Saadeddin el-Osmânî (d. 1956), “Resûlullah'ın imamet yoluyla tasarrufları: metodolojik ve teşrî delâletleri” adlı çalışmasında Karâfî'nin taksimi üzerine bina etmiştir. Peygamber'in tasarruflarını teşrî olanlar ve olmayanlar diye ikiye ayırmış; ikincilerin “ne ümmetin geneli ne de muhatap olanlar tarafından uyulması ya da taklit edilmesi kastedilmeyen tasarruflar” olduğunu söylemiş ve bunlar arasında “beşerî-tabiî tasarrufları, âdete dayalı tasarrufları, dünyevî tasarrufları, irşadî tasarrufları ve ona özgü tasarrufları” saymıştır.

Biz bu ayrımı izliyoruz. Ancak râviler sözü ve fiili nakleder; çoğu zaman da onun hangi sıfatla yapıldığını ve bağlamını nakletmez. Medine imamı Mâlik b. Enes'in (h. 93–179) Medine ehlinin tevarüs edilmiş amelini âhâd haberin önüne koymasının sebebi budur. İbnü'l-Kāsım ve İbn Vehb şöyle demiştir: “Mâlik'in yanında amelin hadisten daha ağır bastığını gördüm.” Mâlik şöyle demiştir: “Tâbiînden ilim ehli kimseler hadis rivayet ederdi; başkalarından da hadisler onlara ulaşırdı; onlar da ‘Bunu bilmiyor değiliz, fakat amel başka türlü cereyan etti’ derlerdi.” Anlayış olmadan râvinin takvası da ona yetmezdi: “Bu şehirde fazilet, salâh ve ibadet sahibi, hadis rivayet eden yaşlılara yetiştim; hiçbirinden tek bir hadis dinlemedim.” Sebebi sorulunca şöyle dedi: “Rivayet ettiklerini anlamıyorlardı.”

Rivayeti Kur'an'a ve akla vurmak

Âlimler isnadda durmadı. Hanefîler Kitab'a aykırı düşen âhâd haberi bir kenara bırakmıştır. el-Mebsût ve Usûl'ün müellifi Şemsü'l-eimme es-Serahsî (ö. h. 483), “Kitab kesindir, âhâd haberin Allah Resûlü'ne nispetinde ise şüphe vardır” diye yazmış; hadisin metninin “mana ile rivayet edilmiş olabileceğinden asla şüpheden uzak olmadığını” ve ikisi çatıştığında “kesin olanın alınıp şüpheli olanın bırakılması gerektiğini” söylemiştir. Ayrıca şu rivayeti de delil getirmişlerdir: “Size benden bir hadis rivayet edildiğinde onu Allah'ın Kitabı'na arz edin: ona uyanı kabul edin… ona aykırı olanı reddedin.”

el-Mevzûât ve Zâdü'l-Mesîr'in müellifi hadis hâfızı İbnü'l-Cevzî (ö. h. 597), imkânsız bir haberi râvilerinin güvenilirliğinin kurtarmayacağı görüşündeydi ve şöyle yazmıştır: “Akla aykırı ya da usule zıt gördüğün her hadisin uydurma olduğunu bil; onu tartmakla kendini yorma.”

Âlimler anlamadan çok rivayet etmeyi de kusur saymıştır. Süfyân, Hammâd b. Zeyd'e şöyle demiştir: “Ey Ebû İsmâil, bu hadis rivayeti hayırlı bir şey olsaydı, hayırlı şeylerin azaldığı gibi azalırdı.”

Kelimelerin anlamları

Her kelime için kökünü ve ayetteki anlamını verir, dört sözlüğe başvururuz: İbn Manzûr'un Lisânü'l-Arab'ı, İbn Fâris'in Mekâyîsü'l-Luga'sı, Râgıb el-İsfahânî'nin el-Müfredât'ı ve Semîn el-Halebî'nin Umdetü'l-Huffâz'ı. Bir kelimenin sözlükteki anlamı bazen ayetteki anlamı değildir; bağlam karar verir.

Kavramlar kendi bağlamlarında

Tefsir ve fıkıh kitapları müslüman, kâfir, dârülislâm, dârülharp, hilâfet, imâmet-i kübrâ ve ehl-i hal ve akd gibi kavramlar kullanır. Her birini kendi bağlamında okur, kesin nasların belirlediğini fakihlerin kendi zamanları için oluşturduklarından ayırırız.

Kur'an'ı okuyuşumuza göre kâfir, imanın doğruluğunu bildikten sonra onu reddeden ve Müslümanlarla imanları yüzünden savaşan kimsedir; dini farklı olan herkes değil.

Kur'an'da İslam, tarihî adından daha geniştir; onu yalnızca kelime-i şehadeti söylemeye ve Kur'an'ın indiği zamana bağlayan dar anlayıştan da daha geniştir. Yaratıcının insan için seçtiği yoldur ve Hz. Muhammed'in peygamberliğinden daha eskidir. Kur'an, Diyanet Vakfı mealiyle, İbrahim için “o, Allah'ı bir tanıyan dosdoğru bir müslüman idi” der (3:67); Nuh “bana müslümanlardan olmam emrolundu” der (10:72); Yusuf “Beni müslüman olarak öldür” diye dua eder (12:101); Havariler “şahit ol ki bizler müslümanlarız” der (3:52). Peygamber müslümanı, insanların ondan gördüğüyle tanımlamıştır: “Müslüman, insanların dilinden ve elinden emin olduğu kimsedir; mümin ise insanların canları ve malları konusunda kendisine güvendiği kimsedir.” Bunu Ahmed rivayet etmiştir; Müsned'in er-Risâle baskısının muhakkikleri isnadını kuvvetli bulur; başka kaynaklarda lafız “müslümanların dilinden ve elinden emin olduğu” şeklindedir.

Dârülislâm ve dârülharp, hilâfet, imâmet-i kübrâ ve ehl-i hal ve akd ise başka türden kavramlardır. Belirli bir bölgede, belirli bir dönemde ve belirli bir yönetim düzeninde doğmuş, “el-Ahkâmü's-sultâniyye” kitaplarında ve benzerlerinde kayda geçirilmişlerdir. Kendi tarihî ve toplumsal ortamlarının ürünüdürler, kesin hükümler değildir. Tefsirlerde onları o bağlam içinde okur, aşılmış olduklarını ve geride bırakılmaları gerektiğini düşünürüz.

Makâsıdî bir okuma (yakında)

Bazı ayetler için makâsıd (İslam'ın yüce amaçları) ışığında bir okuma ekleyeceğiz. Tefsirlerden ayrı, kendi başlığı altında duracak. Farklı görüşleri sahiplerinin adlarıyla ortaya koyacak, ardından hangisini makâsıda daha yakın bulduğumuzu ve hangi delille bulduğumuzu gösterecek. Hassas meselelerde böyle her okumayı yayımlanmadan önce bir uzman gözden geçirir.

Şeriat derken, amacı insanın iyiliği olan, hükümleri gerçeklik değiştikçe gelişen, İslam'ın yedi büyük amaçta gerçekleşen sabit hedefine uygun, amaç güden bir değerler sistemini kastediyoruz: dinin (yani her insanın, dini ne olursa olsun, dinini özgürce yaşama hakkının), canın, aklın, neslin ve malın korunması; bunlarla birlikte de, onlar olmadan ilk beşinden hiçbirine ulaşılamayan adalet ve hürriyet.

Bu yöntem önce Arapça yazılmıştır. Çeviri, kastedilen anlamı tam aktaramıyorsa lütfen Arapça aslını okuyun.

Bir hata bulursanız

Bir metinde hata veya yanlış bir nispet bulursanız ya da bir fikriniz varsa, buradan veya her sayfanın altındaki “Geri bildirim gönder” bağlantısından bize iletin; yazdığınız sayfayı belirtmenize gerek kalmadan görürüz.